Γλώσσες

O ΠΛAΣTIKOΣ XPONOΣ ΣTO “ROMAN PICTURAL” TOY ΔHMHTPH KONTOY

Από μια ευτυχή ή όχι συγκυρία, οι Έλληνες καλλιτέχνες της γενιάς του ’60, έζησαν σε μια περίοδο έντονων καλλιτεχνικών μεταβολών και πειραματισμών και απρόσμενα μεγάλων ζυμώσεων και προβληματισμών. Τα πάντα τίθενται αυτή την εποχή σε αμφισβήτηση: η φόρμα, η μορφή, το υλικό, τα μέσα, και ξαφνικά αλλάζουν ρόλους ο καλλιτέχνης, ο θεατής, το έργο. Στη δεκαετία του ’60 εμφανίζονται τα πλέον πολυάριθμα καλλιτεχνικά ρεύματα, τάσεις και κινήσεις, με βραχύβια συνήθως διάρκεια, που δείχνουν, πέρα από όλα τα άλλα, τους νέους προσανατολισμούς της τέχνης. Το ίδιο διάστημα ορισμένοι Έλληνες καλλιτέχνες κινούνται ανάμεσα στην Ιταλία και τη Γαλλία, επιλέγοντας τελικά ως μόνιμο τόπο διαμονής το Παρίσι. Θεωρητικά κινούνται σε διαφορετικούς χώρους, αν και ο άξονας που τους συνδέει είναι ο ανεξάντλητος κόσμος της Αφαίρεσης. Ωστόσο, θα υποστήριζε κανείς ότι απαρτίζουν μια συμπαγή ομάδα με φιλικούς και καλλιτεχνικούς δεσμούς. Είναι οι ζωγράφοι: Κανιάρης, Κεσανλής, Τσόκλης, Καράς, Παύλος και ο Δημήτρης Κοντός. Είναι, επίσης, αναμφισβήτητο το γεγονός ότι όλοι τους διαπρέπουν, κινούμενοι σε χώρους καλλιτεχνικά πρωτοποριακούς και ότι βρίσκονται σήμερα στην ωριμότερη φάση της ζωής και του έργου τους. Τι ρόλο έπαιξε, άραγε, σε αυτό η κρίσιμη δεκαετία;

Πάντως ο Κοντός από την πρώτη στιγμή έδειξε να προσανατολίζεται σε περιοχές, όπου το κύριο ζητούμενο ήταν η αναζήτηση του ρόλου του καλλιτέχνη και της τέχνης στη σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία. Φαίνεται πως επιδίωξή του ήταν η διαμόρφωση μιας εικαστικής γλώσσας, που να τη διακρίνει «άκρα χρωματική λιτότητα και εξαιρετικώς πυκνή ύλη», κατά τη δική του διατύπωση, ερευνώντας παράλληλα τις χωροχρονικές διαστάσεις των μορφών του. Εδώ ανήκουν οι «Μεταμορφώσεις», οι «Κύβοι», τα «Λατρευτικά» και ασφαλώς το «Roman pictural», έργα της δεκαετίας του ’60. Ενώ τα «Λατρευτικά» είναι συνθέσεις πραγματικών και ζωγραφικών στοιχείων μέσα από εξαιρετικά ευρηματικές συνθετικές λύσεις, οι «Μεταμορφώσεις» και οι «Κύβοι» είναι οι πραγματικοί προπομποί του «Roman pictural», με τη χρήση των τονικών αξιών του μαύρου και του άσπρου και την προσπάθεια να καταγραφεί η κίνηση και να δημιουργηθεί άμεση σχέση ανάμεσα στο έργο και στο θεατή.

Στις «Μεταμορφώσεις» χρησιμοποιούνται ζωγραφικοί πυρήνες, από όπου εκλύεται η συσσωρευμένη ενέργεια προς κάθε κατεύθυνση, γεγονός που δημιουργεί τα ά-μορφα σχήματα, καθώς κινούνται στο χάος και στο άπειρο. Το θέμα περιγράφεται πολλές φορές με τρόπο αφηγηματικό και επεξηγηματικό.

Με τους «Κύβους» ο καλλιτέχνης παύει να κάνει διάκριση ανάμεσα στις διάφορες κατηγορίες της τέχνης· η ζωγραφική, η πλαστική και η αρχιτεκτονική συνεργάζονται θαυμάσια. Οι ζωγραφισμένοι κύβοι τοποθετούνται ελεύθερα στο χώρο, είτε από τον καλλιτέχνη, είτε από το θεατή, σαν ένα παιγνίδι υπολογισμού και αξιοποίησης όλων των δυνατοτήτων που προσφέρει ένα ολοκληρωμένο αισθητικά καλλιτεχνικό έργο.

Το 1967 ο Κοντός μετέφερε την αντίληψη αυτή στις σελίδες ενός βιβλίου τσέπης, 124 σελίδων. Πρόκειται για την εικονογράφηση μιας ιδέας ή καλύτερα για τη βιβλιογράφηση της εικόνας, που έχει αρχή, μέση και τέλος. Η αφήγηση είναι εμφανής με το πρώτο, τυχαίο ξεφύλλισμα. Τα σχήματα-γράμματα σχηματίζουν κείμενα-εικόνες, που τα διακρίνει μυθιστορηματική πλοκή.

Δηλαδή ένταση, ρυθμός, κίνηση. Από την άλλη μεριά, υπάρχει μια τάση που αποκαλύπτει τη διαδικασία προς την ολοκλήρωση της μορφής με καθαρά εικαστικό τρόπο.

Η γραμμή, που μέσα στη δίνη της σχηματίζει ποικίλα μορφώματα, είναι φορέας ανεξάντλητων δυνάμεων, με έντονη δράση και με κατεύθυνση προς το άπειρο. Η γραμμή είναι το κυρίαρχο μέσο έκφρασης και ανάλογα με την ποιότητά της διακρίνει κανείς ένταση και κίνηση. Είναι ο χρόνος διατυπωμένος σε μια γραμμική σύνθεση με πολλές παραλλαγές. Η εμμονή του καλλιτέχνη στο μαύρο-άσπρο ίσως να δείχνει το σεβασμό του στο αναλλοίωτο της φόρμας και την πίστη του στα πρωταρχικά στοιχεία της ζωγραφικής, που για ορισμένους ομότεχνούς του είναι ο πλέον ασφαλής δρόμος προς την καθαρή ζωγραφική. Από αυτή την άποψη η εννοιολογική τέχνη και τα παρακλάδια της πρόσφεραν χρήσιμες λύσεις σε πολλούς καλλιτέχνες εκείνης της εποχής.

Τέλος, η εκτύπωση του εικαστικού αυτού μυθιστορήματος σε πολλά αντίτυπα, όπως ένα χαρακτικό έργο, και η διανομή του στο ευρύ κοινό με πρωτοβουλία του καλλιτέχνη, δείχνει τη διάθεση να εκμηδενιστεί η απόσταση ανάμεσα στον καλλιτέχνη και στο θεατή, αποσπώντας τελικά το έργο τέχνης από το βάθρο του ή το μουσειακό του χώρο. Θα πρέπει να εντρυφήσει κανείς πολύ προσεκτικά στις σελίδες αυτού του βιβλίου, για να διαβάσει τις εικόνες του, να αναγνωρίσει τις παραστάσεις του, να διακρίνει τα σχήματα, να αποκρυπτογραφήσει τους κώδικές του, για να νιώσει τελικά την πλοκή και το βαθύτερο νόημά του.

Μιλτιάδης Παπανικολάου

dimitrisplagiannis.com hiscoremusic.com handmadesounds.com